Parallellen, uitspraken en voorspellingen van filosofen en theologen. Dat zijn de ingrediënten die de alchemist Mulisch nodig heeft voor zijn ware goud: het fenomeen Hitler verklaren en begrijpen. Gegoochel met jaartallen is het recept voor dit edelmetaal.

Tot nu toe heb ik de namen Harry Mulisch en Rudolf Herter door elkaar en wellicht ook verwarrend gebruikt. Ondanks hun vele gelijkenissen zijn zij niet dezelfde. Daarbij komt dat ze in verschillende werelden leven waar verschillende wetten gelden. Hoewel Mulisch de schrijver is en Herter een alter ego van hem, of beter: een verschijningsvorm van hem, is het toch Herter die in de romanwerkelijkheid met de Niets-theorie komt.[1. Ik spreek hier over Niets-theorie omdat Herter het fenomeen Hitler uiteindelijk omschrijft als een personificatie van het niet-zijnde, het Niets.]

Vandaar dat ik voorlopig de naam Harry Mulisch met betrekking tot de Niets-theorie niet meer zal gebruiken en deze theorie nog slechts zal betrekken op het romanpersonage Rudolf Herter. Wanneer ik bij de interpretatie straks terug kom op de relatie tussen romanwerkelijkheid en werkelijkheid, zal ook de relatie personage-schrijver aan bod komen.